Wat is een verborgen contract? ‘Contact voor contract’ is in het coachvak een veelgebruikte spelregel bij het verbeteren van communicatie in conflicten. Met contact wordt bedoeld aandacht en de mate waarin we die aandacht daadwerkelijk op elkaar richten. Het is als connecten, de bekende ‘klik’ die je soms voelt.

Contract betekent in deze context het sociale contract dat je met iemand onbewust hebt. Bijvoorbeeld een “contract” dat zegt dat je elkaar liefhebt, voor elkaar zorgt, dat je rekening houdt met iemands voorkeuren, samen wensen en grenzen hebt enzovoorts. Je spreekt die ‘contractregels’ soms ook naar elkaar uit, soms mogen anderen ze ook weten.

Er bestaat ook zoiets als verborgen contracten. Je spreekt ze niet uit maar ze zijn er nou eenmaal, soms pijnlijk voelbaar. Bijvoorbeeld: ‘laten we het maar niet hebben over hoe we het contact met elkaar zoveel mogelijk vermijden’. Of: ‘als jij me niet aanspreekt op mijn slordigheid, heb ik het niet over je botheid’. Verborgen contracten kunnen een hechte samenwerking behoorlijk in de weg zitten.

Familie en ook samen manager zijn betekent automatisch het risico van verborgen contracten die de groei en ontwikkeling van het bedrijf en de mensen flink kunnen afremmen en het bedrijf zelfs te gronde kunnen richten. Verborgen omdat nergens zwart op wit staat dat je bijvoorbeeld je broer of vader echt niet zult ontslaan, hoe slecht ze ook presteren. De ongeschreven (familie)regels in het verborgen contract bepalen mede de bedrijfscultuur: ‘how things are done around here’ en tarten soms de wetten van logica. Soms kan diezelfde cultuur een bedreiging zijn voor de continuïteit van het familiebedrijf.

Verborgen daarnaast omdat de teleurstellende kwaliteiten van een familielid een evidente waarheid is maar waar je het liever niet over hebt. Bijvoorbeeld omdat je kinderen vanavond bij hem op schoot zitten tijdens het volgende familiefeestje. Het ‘contract’ luidt: als we het elkaar niet moeilijk maken, houden we het in de familie draaglijk met elkaar, zijn we vrije baas en hebben we het financieel goed’. Het is de bekende olifant in de kamer, iedereen ziet hem lopen maar niemand zegt er iets van.

Wie zijn baan wil behouden in het familiebedrijf respecteert die ongeschreven ‘regels’. Zelfs wanneer een familielid totaal ongeschikt is en het bedrijf tot last, niemand zegt het openlijk, eerlijke feedback ontbreekt. Het verborgen contract luidt immers: “wees loyaal en deal ermee, dan!’

Irma, een van de familieleden in het bestuur, is een leidinggevende die veel onrust veroorzaakt door haar grilligheid en haar introverte stijl van communiceren. Karel, een projectmanager, heeft er soms last van, maar wordt door Irma nooit aangesproken op zijn slordige werkwijze waardoor resultaten uitblijven. Hij is zelf getrouwd met een zus van Irma die niet in het bedrijf werkt. Het MT beseft al enige tijd dat de ontwikkeling van het bedrijf stagneert, en het verloop onder het personeel groot is. Het personeel klaagt en weet niet bij wie ze terecht kunnen met hun klachten. De sfeer is slecht. 

In het voorbeeld is sprake van een gesloten feedback-cultuur in het MT. Het ontbreken van kwalitatief hoogwaardige feedback is daarmee afwezig als noodzakelijk instrument voor groei en ontwikkeling van mens en bedrijf. Elke poging om de manier van werken te veranderen is gestrand, organogrammen verdwenen in de la als papieren tijgers. Om de feedback cultuur weer gezond te maken – lees: “open”- zul je als coach in het managementteam de verborgen contracten bespreekbaar moeten maken alvorens de transformatie naar de werkvloer te bewerkstelligen. Een gevoelige maar noodzakelijke interventie op weg naar openheid over familieregels en wat goed is voor het bedrijf.

Trots, liefde en rancune als kompas

Wat de familie nodig heeft interfereert met wat het bedrijf nodig heeft en natuurlijk wat de aandeelhouders (doorgaans vader en kinderen) nodig hebben: zicht op continuïteit van het eigendom en salaris en dividenduitkeringen tot in de verre toekomst.

Zoals Marijke, operationeel directeur, die (“ik heb het te druk”) sporadisch deelnam aan het directieoverleg en nauwelijks tijd had om zich in te lezen. Het familiebedrijf liep onlangs een belangrijke fusiemogelijkheid mis en valt nu – door het gebrek aan externe financieringsmogelijkheden- onder toezicht van ‘Bijzonder Beheer’ bij de bank. Marijke ziet het als de schuld van haar vader die “toch zijn zin doordrukt” waardoor ze steeds, zoals ze het zelf zegt ‘zijn puin loopt op te ruimen’. De situatie leidde tot onrust onder het personeel en een verlamming van het bestuur met grote gevolgen voor de motivatie, innovatie en groei.